سه‌شنبه ۹ آذر ۱۳۹۵ - ۰۹:۲۴

به مناسبت بزرگداشت شیخ مفید

شیخ مفید از منظر دانشمندان شیعه

شیخ مفید

«ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان حارثی عُکبری بغدادی»، مشهور به «شیخ مفید» (۳۳۶ ــ ۴۱۳ ه.ق)، یکی از شخصیت‌های نامدار و اثرگذار شیعه در دوران خطیری از تاریخ تشیع و دوران پس از خود بوده است. از این رو به مناسبت ۹ آذرماه ــ روز بزرگداشت شیخ مفید ــ نگاهی به زندگی و کتابشناسی او و آثاری داریم که درباره‌اش نوشته‌اند.


این گزارش در دو بخش تنظیم شده است. بخش نخست، برگرفته‌ای با اصلاحات از مقاله‌ای پژوهشی به قلم حمیده قلی‌زاده به نقل از سایت پژوهشکده باقرالعلوم است و بخش دوم که به کتابشناسی اختصاص دارد، با توجه به آخرین اطلاعات وبگاه‌های «کتابخانه ملی ایران» و «خانه کتاب» فراهم آمده است.

۱. زندگی، زمانه و آثار شیخ مفید
تولد
محمد بن محمد بن نعمان معروف به «شیخ مفید» در یازدهم ذی‌القعده ۳۳۶ قمری[۱] در عُکبرای بغداد دیده به جهان گشود. از آنجا که پدر وی مردی پارسا و مذهبی بود و به تعلیم و تربیت شاگردان مشغول بود شیخ مفید را «ابن المعلم» نیز گفته اند. دو لقب «عُکبری» و «بغدادی» نیز از القاب وی هستند.[۲]

محمد همراه پدر به بغداد رفت و در آنجا که مهد علم بود، شروع به تحصیل کرد. آنچنان شور و عشق فراوانی به تحصیل علم داشت که همه استادان به هوش فراوان وی پی بردند. کار به جایی رسید که در پنج سالگی برای او از «ابن‌ ابی الیاس» اجازه روایت گرفته‌اند [۳] و در حالی که هفت سال و چند ماه داشت از «ابن سماک» نقل روایت کرده است.[۴]

تحصیلات و استادان
شیخ مفید از محضر بیش از هفتاد نفر از بزرگان علمی، بهره‌ای وافر برد. از جمله از محضر مظفر بن محمد، ابویاسر و ابن جنید اسکافی، «کلام و عقاید» آموخت و از درس حسین بن علی بصری و علی بن عیسی رماخی بهره جست. «فقه» را نزد جعفر بن محمد بن قولویه فرا گرفت و از محضر ادیب و مورخ چیره‌دست محمد بن عمران مرزبانی «علم روایت» آموخت.
ابن حمزه طبری، ابن داوود قمی، صفوان و شیخ صدوق دیگر استادان «شیخ مفید» بودند. در میان استادان وی عالمانی از شهرهای مختلف مانند قم، بلخ، مراغه، همدان و شهرزور دیده می‌شوند.

اوضاع زمانه
از زمان درگذشت پیامبر (ص) به‌جز از دوران امام علی (ع)، امام باقر (ع) و امام صادق (ع)، شیعیان، اغلب وضعی ناگوار و موقعیتی تاثرآور داشتند. در دولت بنی‌امیه و بنی عباس نیز سعی می‌شد که از نفوذ امامان جلوگیری و رابطه آنها با مردم و شیعیان قطع شود. به همین دلیل در سراسر ممالک اسلامی از آفریقا و اسپانیای آن روز گرفته تا مصر و روم شرقی و مرزهای چین که همه در تحت نفوذ خلفای اموی و عباسی قرار داشت، شیعه در محدودیت به سر می‌برد و تقریبا از هر گونه آزادی عمل و عقیده و ابراز وجود ممنوع بود.

از اواسط قرن چهارم هجری شیعیان به میزان قابل ملاحظه‌ای از آزادی نسبی برخوردار شدند. از یک طرف خلفای فاطمی که شیعه اسماعیلی بودند در مصر دولت نیرومندی تشکیل دادند و از ابهت و جلال دربار بغداد کاستند. از دیگرسو سیف الدوله همدانی و امرای آن خاندان در شام حکومت می‌کردند و شیعه بودند. از جانب سوم در مشرق، جنوب شرق و شمال ایران، غوریان، صفاریان، طاهریان و کمی قبل از آنها حکمرانان علوی مازندران، پرچم استقلال برافراشتند. از همه مهم‌تر ظهور دولت مقتدر «آل‌بویه» بود که از شیعیان به شمار می‌آمدند. اقتدار عضدالدوله دیلمی که از سلاطین مقتدر این دودمان بود، از سواحل دریای عمان تا شام و مصر گسترش یافته بود. وی در احترام و حمایت شیعیان می‌کوشید و در واقع خلافت بنی‌عباس بازیچه‌ای بیش در دست او نبود. این عوامل دست به هم داد و موجب شد که شیعیان با آزادی عمل بیشتری فعالیت‌های خویش را ادامه دهند. علمای شیعه با تأسیس حوزه‌های علمی به نشر معارف و حقایق اهل بیت عصمت و طهارت پرداختند. مسافرت‌های ثقة‌الاسلام کلینی و شیخ صدوق دو پیشوای بزرگ شیعه به بغداد و اقامت آنها در آن شهر که مرکز خلافت و علمای عامه بود و اهمیتی که میان آنان کسب کردند، همه از آزادی نسبی و موقعیت مناسب شیعیان آن عصر حکایت می‌کند.

در عصر شیخ مفید که در واقع دوره اقتدار آل‌بویه بود، شیعیان از آزادی و احترام بیشتری برخوردار شدند. وجود فقیه عالی‌مقامی چون شیخ مفید در میان آنان اعتبار آنها را بالا برد و بیش از پیش نزد دوست و دشمن بر احترام آنان افزود. شیخ در محله «کرخ» بغداد که مرکز شیعیان بود، می‌زیست و مسجد معروف «بُراثا» در آن محله که تا کنون هم باقی است و زیارتگاه شیعیان است، محل فعالیت‌های علمی و فرهنگی وی بود.

شیخ مفید از منظر دانشمندان شیعه
شیخ طوسی در مورد استادش چنین می‌نویسد: «محمد بن محمد بن نعمان، دانشمندی بزرگ و موثق است»[۵] وی همچنین در کتاب «الفهرست» خود چنین آورده است: محمد بن محمد بن نعمان ابوعبدالله مفید معروف به «ابن‌المعلم» از متکلمان (علمای عقاید و مذاهب) طایفه امامیه است. در زمان او ریاست علمی و دینی شیعه به وی منتهی گشت. در علم فقه و کلام بر هر کس مقدم، فکرش عالی، ذهنش دقیق و دانشمندی حاضر جواب بود. نزدیک دویست جلد کتاب بزرگ و کوچک دارد و فهرست کتابهایش مشهور است.[۶]

نجاشی دیگر شاگرد نامی‌اش در کتاب رجال خود پس از ذکر نام و نسب او تا «یعرب بن قحطان» جد اعراب قحطانی چنین می‌نویسد: «وی استاد ما رضی الله عنه است. جایگاه والای او در فقه و کلام و روایت و وثاقت و دانش مشهورتر از آنست که وصف شود.»[۷]

ابن شهر آشوب از وی چنین یاد می‌کند: «شیخ مفید، ابوعبدالله محمد بن نعمان حارثی بغدادی عکبری»، شاگرد ابو جعفر ابن قولویه و ابوالقاسم علی بن محمد رفاء و علی بن ابی‌الجیش بلخی بود. حضرت صاحب الزمان (عج) او را ملقب به «شیخ مفید» نمود و من علت آن را در کتاب «مناقب آل ابی طالب» ذکر کرده‌ام. او مؤلف حدود دویست کتاب بزرگ و کوچک است.»[۸]

علامه حلی درباره او می‌نویسد: «محمد بن محمد بن نعمان مکنی به «ابوعبدالله» و ملقب به مفید است. مفید معروف به «ابن المعلم» بود و از بزرگترین مشایخ شیعه و رئیس و استاد آنهاست. کلیه دانشمندان ما که بعد از وی آمده‌اند، از دانش او استفاده نموده‌اند. فضل و دانش او در فقه و کلام و حدیث مشهورتر از آنست که به وصف آید. او موثق‌ترین و داناترین علمای عصر خود بود.[۹]

شهید قاضی نور الله شوشتری پس از ذکر نام او در کتاب نفیس فارسی خود «مجالس المومنین» سخن مفصل خود پیرامون شخصیت او را بدین گونه آغاز می‌کند: «افادت پناهی که عقل مستفاد از قوت قدسی او مستفیذ، و فکر فلک‌پیمای او با ملا اعلی در گفت و شنید بود. مجتهدی قدسی‌ضمیر و متکلمی نِحریر، شاهبازی تیزآهنگ، و بدیهه پردازی فیروزچنگ، اشاعره از سطوت مناظرۀ او در کنج اعتزال و ...[۱۰]

شیخ مفید از منظر دانشمندان عامه
شیخ مفید در نظر علمای بزرگ اهل سنت نیز شخصیتی عالم و برجسته محسوب می‌شد. این ادعا از سخنان خوب و بد آنان به‌خوبی پیداست:

«ابن‌ندیم» که از معاصران شیخ مفید بوده و مانند او در بغداد می‌زیسته در فهرست خود نوشته است: «ابن المعلم- ابوعبدالله» ریاست متکلمان شیعه در عصر ما به وی رسیده است. او در علم کلام (عقاید و مذاهب) به روش مذهب شیعه بر همه کس پیشی دارد. دانشمندی باهوش و بافراست است، از کتاب‌های او دریافتم که دانشمندی عالیقدر است.[۱۱]
او در جای دیگر می‌نویسد: (ابن المعلم، ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان) ریاست وی بر اصحاب خود از شیعه امامیه در فقه و کلام و آثار، در زمان ما به وی منتهی گشته است.[۱۲]

«ابن‌جوزی» عالم مشهور که او نیز هم‌عصر شیخ مفید بوده است، در بیان وقایع سال ۴۱۳ هـ.ق می‌نویسد: «محمد بن محمد بن نعمان ابوعبدالله معروف به ابن معلم، پیشوای شیعه امامیه و دانشمند آنها بود، و کتابهای زیادی بر اساس مذهب آنان تصنیف کرده است. سید مرتضی از جمله شاگردان اوست. ابن معلم، مجلس مناظره‌ای در خانه‌اش واقع در «درب رماح» منعقد ساخته بود که در آن عموم دانشمندان گرد می‌آمدند. او در نزد امرای اطراف که متمایل به مذهب وی بودند، مقامی عالی داشت.[۱۳]

خطاب امام زمان (ع) به وی
در برخی کتاب‌های مرتبط با امام زمان (ع) از نامه‌هایی سخن رفته که از سوی امام عصر (عج) خطاب به شیخ مفید نوشته شده و رهنمودهایی به او داده است. شیخ طبرسی در کتاب «احتجاج» سه توقیع (نامه) از آن حضرت نقل کرده که در آغاز آنها به شیخ مفید چنین خطاب شده است: «السلام علیک ایها العبد الصالح الناصر للحق الداعی الیه» (سلام بر تو ای بنده شایسته خدا و ای یاری‌دهنده حق و دعوت‌کننده به سوی آن).

شمار تألیف‌ها
نقل کرده‌اند که مفید شب‌ها مختصر می‌خوابید و اکثر وقت‌ها را به نماز یا تلاوت قرآن یا مطالعه می‌گذرانید. آثار شیخ مفید متجاوز از دویست تالیف است. به گفته «ذهبی» دانشمند معروف سنی، تالیفات شیخ «تصانیف بدیعه و کثیره» است. به نقل شاگردش شیخ طوسی، تالیفات شیخ، نزدیک دویست جلد است.

شیخ طوسی در کتاب «الفهرست» بیست کتاب او را نام برده است که از جمله آنها «المقنعه» و «الارکان» در فقه، رساله‌ای در فقه که برای فرزندش نوشته، کتاب «الارشاد» و کتاب «الایضاح»، «نقص ابن عباد» و«المنیر» در امامت، «المسائل الصاغانیه» و «الامالی» است.

کتاب «الامالی» که مهمترین اثر حدیثی بر جای مانده از مفید به شمار می‌رود، حاوی چندین حدیث از پیامبر اعظم (ص) و ائمه معصومین (علیهم السلام) است. امالی جمع املاء بوده و به کتاب حدیثی اطلاق می‌شود که شیخ حدیث، در مجالس متعدد آن را گفته  و شاگردان نوشته باشند. از این رو امالی را مجالس نیز می‌نامند.[۱۵]

نجاشی شاگرد شیخ مفید، ۱۷۵ کتاب  و ابن شهر آشوب ۵۲ کتاب او را نام می‌برد. ملا محمدباقر مجلسی نیز در مقدمه «بحارالانوار» صد کتاب از شیخ را ذکر کرده است.[۱۶]

درگذشت
به روایت شیخ طوسی، «شیخ مفید در سال ۴۱۳ آخر ماه رمضان در سن ۷۵ سالگی وفات یافت.[۱۷] و شریف مرتضی ابوالقاسم علی بن الحسین (سید مرتضی) در میدان «اشنان» بر وی نماز گزارد. میدان «اشنان» با همه وسعتی که داشت از کثرت جمعیت تنگ بود. شیخ را در خانه‌اش دفن کردند و چند سال بعد به «مقابر قریش» جنب مرقد حضرت امام موسی بن جعفر (علیهما السلام) منتقل ساختند.[۱۸] شیخ مفید در پایین پای امام موسی بن جعفر و امام محمد تقی در شهر کاظمین (ع)، جنب آرامگاه استادش جعفر بن محمد قولویه قمی آرمیده است.

ارسال نظر

    • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
    • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.