یکشنبه ۶ اسفند ۱۳۹۶ - ۱۴:۲۶

پیر پرنیان اندیش، شاعری توانمند و خادم موسیقی

هوشنگ ابتهاج

ششم اسفند نودمین زاد روز شاعر توانمند ایران زمین امیر هوشنگ ابتهاج ملقب به «سایه» است که بجز سرودن اَشعار زیبا، به عنوان سرپرست برنامه گلهای رادیو خدمات ارزنده ای از خود بجای گذاشت.

به گزارش مفدا، پیر پرنیان‌ اندیش عنوان کتابی است که هوشنگ ابتهاج با همین نام خاطرات ۹ دهه از عمرش را در گفت وگو با میلاد عظیمی و عاطفه طیه، بیان کرده است.


** تولد
آقا جان ابتهاج از بزرگان شهر رشت بسال ۱۳۰۶ خورشیدی صاحب پسری شد که او را امیر هوشنگ نام نهاد. هوشنگ دوره تحصیلات دبستان را در رشت و دبیرستان را در تهران گذراند و در همین دوران اولین دفتر شعر خود را به نام «نخستین نغمه‌ ها» منتشر کرد.
ابتهاج در جوانی به دختری به نام گالیا دلبست و این عشق دست مایه اشعار عاشقانه‌ای شد که در آن ایام سرود. بعدها نیز شعری به نام «کاروان» (دیرست گالیا…) با اشاره به همان روابط عاشقانه‌ اش سرود.
ابتهاج مدتی به عنوان مدیر کل شرکت دولتی سیمان تهران به کار اشتغال داشت. منزل شخصی سایه که از منازل سازمانی شرکت سیمان است در سال ۱۳۸۷ با نام خانه ارغوان به ثبت سازمان میراث فرهنگی رسیده‌ است.
دلیل این نام گذاری وجود درخت ارغوان معروفی در حیاط این خانه است که سایه شعر معروف ارغوان خود را برای آن درخت گفته‌ است.
سایه در سال ۱۳۴۶ در جشن هنر شیراز بر آرامگاه حافظ برخی از اشعار خویش را خواند و دکتر باستانی پاریزی در سفرنامه معروف خود از استقبال شرکت کنندگان و هیجان آنان پس از شنیدن اشعار سایه حیرت کرده و نوشت: تا قبل از آن هرگز باور نمی‌کردم که مردم از شنیدن یک شعر نو تا این حد هیجان زده شوند.
سایه در سال ۱۳۲۵ پیش از آشنایی با نیما یوشیج مجموعه «نخستین نغمه‌ها» منتشر کرد و «سراب» را به عنوان نخستین مجموعه در قالب چهارپاره با مضمونی از نوع تغزل و بیان احساسات و عواطف فردی، عواطفی واقعی و طبیعی در سال ۱۳۲۹ انتشار داد.
او در آغاز مانند شهریار کوشید تا به راه نیما یوشیج رود اما، نگرش مدرن و اجتماعی شعر نیما، به ویژه پس از سرایش ققنوس، با روحیه او همخوانی نداشت، لذا غزلسرایی را دنبال کرد.
سایه در مجموعه‌های بعدی، اشعار عاشقانه را رها کرد و با کتاب شبگیر خود که حاصل سال‌های پر تب و تاب پیش از سال ۱۳۳۲ است به شعر اجتماعی روی آورد. مجموعه «چند برگ از یلدا» راه روشن و تازه‌ای در شعر معاصر گشود.
در مهر ماه سال ۱۳۹۵ بیست و سومین جایزه بنیاد موقوفات افشار به هوشنگ ابتهاج اهداء شد. در این جلسه علاوه بر سید مصطفی محقق داماد و غلامعلی حداد عادل شخصیت‌های برجسته فرهنگی چون محمدرضا شفیعی کدکنی، حسن انوری، فتح‌الله مجتبایی، علی اکبر صالحی، سیدرضا صالحی امیری، احمد مسجدجامعی، عبدالحسین مختاباد، ژاله آموزگار و غیره نیز حضور داشتند.
غلامحسین یوسفی بر این اعتقاد است که در غزل فارسی معاصر، شعرهای سایه (هوشنگ ابتهاج) در شمار آثار خوب و خواندنی است. مضامین گیرا و دلکش، تشبیهات و استعارات و صور خیال بدیع، زبان روان و موزون و خوش‌ترکیب و هماهنگ با غزل، از ویژگی های شعر اوست و نیز رنگ اجتماعی ظریف آن یادآور شیوه دلپذیر حافظ است. از جمله غزلهای برجسته اوست: دوزخ روح، شبیخون، خونبها، گریه لیلی، چشمی کنار پنجره انتظار و نقش دیگر.
اشعار نو او نیز دارای درون‌ مایه‌ای تازه و ابتکاری است، و چون فصاحت زبان و قوت بیان سایه با این درون‌مایهٔ ابتکاری همگام شده، نتیجه مطلوبی به بار آورده‌است.
در شعر پس از نیما در حوزه غزل تقسیماتی را با توجه به شاعرانی که در آن زمان حضور داشته‌اند انجام داده‌اند که در این بین نام‌هایی چون هوشنگ ابتهاج، منوچهر نیستانی، حسن منزوی، محمدعلی بهمنی و سیمین بهبهانی به چشم می‌خورد.

** سایه و موسیقی
ابتهاج از سال ۱۳۵۰ پس از کناره ‌گیری داوود پیرنیا به مدت هفت سال سرپرست برنامه گلها در رادیوی ایران و نیز پایه ‌گذار برنامه موسیقایی گلچین هفته بود.
تعدادی از غزل‌ها، تصنیف‌ها و اشعار نیمایی او توسط محمدرضا شجریان، شهرام ناظری و حسین قوامی اجرا شد. سایه بعد از حادثه میدان ژاله در ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ به نشانه اعتراض به همراه شجریان، محمدرضا لطفی و حسین علیزاده از رادیو استعفاء داد.
او شعر را وامدار موسیقی می داند و اعتقاد دارد که شاعر باید با اوزان موسیقی آشنایی داشته باشد.

** سایه و ترانه سرایی
اگر چه بسیاری از اشعار سایه در برنامه های موسیقی استفاده شده و در برخی از موارد بر روی غزلش آهنگ ساخته اند اما در کارنامه هنری او تنها دو ترانه باعناوین «سرگشته» (تو ای پری کجایی) و «سپیده» (ایران ای سرای امید) که ملودی آنها به ترتیب توسط همایون خرم و محمدرضا لطفی ساخته شده بچشم می خورد.
استاد خرم در این باره می گوید: پس از تلفن سایه و ملاقاتی که با یکدیگر داشتیم، او گفت می خواهم ترانه ای بسرایم و آهنگش را تو بسازی. پس از کمی صحبت در این زمینه یک ملودی در دستگاه همایون نوشتم و ابتهاج از شنیدنش بسیار لذت برد و قرار شد بر روی قطعه مذکور ترانه ای بسراید.
زنده یاد خرم اضافه کرد: این اثر پس از شعر زیبای سایه توسط صدای روانشاد حسین قوامی در قالب گلهای تازه شماره ۵۲ اجرا و ضبط شد.
شادروان لطفی که ملودی دومین ترانه ابتهاج را در ماهور نوشت، می گوید: این اثر را در نخستین روزهای انقلاب ۱۳۵۷ ساختیم و با صدای استاد شجریان اجرا و ضبط شد. این هنرمند فقید اضافه می کند: شخصا این اثر را به رادیو بردم که در قالب آلبوم چاووش ۶ با عنوان سپیده در دسترش عموم مردم قرار گرفت.

** آثار
اغلب کارشناسان از «حافظ به سعی سایه» به عنوان یکی از مهم‌ترین آثار هوشنگ ابتهاج یاد می کنند که تصحیح این شاعر از غزلیات حافظ است و نخستین بار در ۱۳۷۲ توسط نشر کارنامه به چاپ رسید و بار دیگر با تجدیدنظر و تصحیحات تازه منتشر شد.
این اثر ۸۱۶ صفحه ای حاصل یک عمر پژوهش های شبانه روزی سایه است که در جهت شناخت حافظط شیرازی صرف کرده است.
همچنین از نخستین نغمه‌ها، سراب، سیاه مشق، شبگیر، زمین، چند برگ از یلدا، تا صبح شب یلدا، یادگار خون سرو، تاسیان، بانگ نی و ...می توان به عنوان سایر آثار سایه نام برد.

منبع: ایرنا

ارسال نظر

    • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
    • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.