سه‌شنبه ۹ آذر ۱۴۰۰ - ۱۹:۵۲

نحوه شهادت سه دانشجوی دانشگاه تهران به روایت اسناد

نحوه شهادت سه دانشجوی دانشگاه تهران به روایت اسناد

۱۶ آذر در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران روز دانشجو نام گرفته است؛ روزی که سه دانشجوی ایرانی (آذر شریعت رضوی، مصطفی بزرگ‌نیا و احمد قندچی) به دست عاملان رژیم پهلوی به جرم اعتراض به حضور معاون رئیس‌جمهوری وقت آمریکا کشته شدند. به همین مناسبت نگاهی به کتاب‌های منتشر شده در این حوزه داریم.

به گزارش مفدا، در طول بیش از شش دهه‌ای که از شهادت سه دانشجوی دانشگاه تهران و کودتای ۲۸ مرداد سال ۳۲ می‌گذرد وقایع روز دانشجو و جنبش دانشجویی بارها دستمایه آثار مکتوب و کتاب‌های مختلف قرار گرفتند. در اینجا مروری بر کتاب‌هایی خواهیم داشت که با موضوع دانشجو و محور جنبش‌ دانشجویی  نوشته و تدوین شده‌اند. 

«اسنادی از جنبش دانشجویی در ایران»، علیرضا اسماعیلی، نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

اسناد گردآوری شده در این کتاب متعلق به بایگانی نخست‌وزیری و اداره کل حفاظت نخست‌وزیری است که اکنون در مرکز اسناد تاریخی معاونت خدمات مدیریت و اطلاع‌رسانی ریاست جمهوری نگهداری می‌شود.

اسناد کتاب از نظر محتوا در دو دسته جای می‌گیرند؛ دسته نخست شامل گزارش‌ها و مکاتبات دانشگاه‌ها، سازمان‌ها، وزارتخانه‌ها، استانداری‌ها و دیگر مراکز دولتی با نخست‌وزیری و مکاتبات نخست‌وزیری با دفتر مخصوص شاهنشاهی درباره وقایع و حوادث روزانه دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی است. دسته دوم نیز دربردارنده گزارش‌های تحلیلی درباره علل بروز جنبش دانشجویی و راه‌حل‌های پیشنهادی برای رفع آن است.

به‌طور کلی مضامین اسناد کتاب شامل جریان ملی شدن صنعت نفت، واقعه ۱۶ آذر ۱۳۳۲، انتخابات دوره بیستم مجلس شورای ملی، حادثه کشته شدن دکتر ابوالحسن خانعلی در فروردین ۱۳۴۰، حادثه اول بهمن ۱۳۴۰ و ورود نیروهای نظامی به دانشگاه تهران، تظاهرات و اعتصابات دانشجویی در سال ۱۳۴۶ در اعتراض به میزان و نحوه وصول شهریه دانشگاه‌ها، تظاهرات و اعتراضات سراسری به رهبری دانشجویان در اسفند ۱۳۴۸ در اعتراض به افزایش قیمت بلیط اتوبوس‌های شرکت واحد در تهران، اعتراضات گسترده علیه انقلاب سفید و جشن‌های آن و سفر نیکسون، رئیس‌جمهور وقت آمریکا به ایران در سال ۱۳۵۱.

«شانزده آذر به یاد حماسه و مقاومت دانشگاه»، مصطفی چمران، انتشارات نهضت آزادی»

این کتاب دربردارنده خاطرات شهید دکتر مصطفی چمران از وقایع ۱۶ آذر ۱۳۳۲ است. اهمیت این اثر به این دلیل است که جزو معدود تک‌نگاری‌های به جای مانده از حادثه ۱۶ آذر به‌شمار می‌رود.

شهید چمران در این کتاب که در سال ۱۳۴۱ به رشته تحریر درآورد خاطرات روز ۱۶ آذرماه ۱۳۳۲ را بازگو می‌کند و حال و هوای آن روز را در قالب کلمات به تصویر می‌کشد.

به عقیده شهید چمران مجموعه حوادث و رویدادهایی منجر به شکل‌گیری واقعه ۱۶ آذر شد؛ افتتاح سفارت انگلستان و آمدن دنیس رایت، کاردار سفارت، تصرف مجدد نفت ایران از سوی کمپانی‌های نفتی و سفر نیکسون، معاون رئیس‌جمهوری وقت آمریکا به ایران. به عقیده وی تمام این وقایع همچون حلقه‌های زنجیر به هم مرتبط بودند و موجبات نارضایتی دانشجویان ایران را فراهم آوردند.

«تاریخ جنبش دانشجویان ایرانی در خارج از کشور»، افشین متین، ترجمه ارسطو آذری، نشر شیرازه

این کتاب به بررسی تاریخ تحولات جنبش دانشجویی ایران از سال ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷ می‌پردازد و دربردارنده گزارش جامعی از تاریخ کنفدراسیون جهانی محصلان و دانشجویان ایرانی است.

کتاب در چندین فصل با عناوین «تحصیل در خارج و تاثیر آن بر ایران تا اواسط قرن بیستم»، «خاستگاه جنبش دانشجویی در ایران و خارج تا سال‌های پایانی دهه ۱۳۳۰»، «دانشجویان، پیشگامان اپوزیسیون در ایران،‌ اروپا و ایالات متحده»، «کنفدراسیون دانشجویان و محصلین ایرانی، اتحادیه ملی»، «زبان گلوله‌ها: به‌سوی چرخشی جدید در گفتار و عمل»، «رادیکالیسم و مبارزه مسلحانه»، «دانشجویان ایرانی به رویارویی جهانی می‌پیوندند»، «توطئه بزرگ ضد ایرانی و غیرقانونی شدن کنفدراسیون» و «نقش دانشجویان در جنگ تبلیغاتی پیش از انقلاب» تهیه و تنظیم شده است.

«جنبش دانشجویی در دو دهه از ۱۳۲۰ تا ۱۳۱۰»، ابراهیم یزدی، شرکت انتشارات قلم

موضوع این کتاب، بررسی جنبش دانشجویی در ایران طی دو دهه‌ ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ است. نویسنده معتقد است جنبش دانشجویی در این دوره، تحت تاثیر سه جریان فکری و سیاسی «جنبش کمونیستی (مارکسیستی)»، «جنبش ملی» و «جنبش اسلامی» قرار داشت. یزدی با این تقسیم‌بندی، تاریخچه، اهداف، اقدامات و سرگذشت این سه جریان و پیوند آنها را با دانشگاه و جنبش دانشجویی بررسی می‌کند.

 نویسنده کتاب در دوران نهضت ملی شدن صنعت نفت به رهبری دکتر مصدق در سال‌های ۱۳۲۸ تا ۱۳۳۲، در دانشگاه تهران تحصیل می‌کرده و نماینده منتخب دانشجویان در شورای مرکزی سازمان (ملی) دانشجویان دانشگاه تهران و عضو هیات دبیران بوده است. وی پیش از ورود به دانشگاه در انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران فعالیت می‌کرد و پس از ورود به دانشگاه، سال‌ها عضو شورای مرکزی انجمن و عضو هیات تحریر ارگان‌های آن بود. یزدی بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به نهضت مقاومت ملی پیوست و رابط کمیته مرکزی با کمیته دانشگاه بود. بر همین اساس، بخشی از مطالب کتاب متکی بر  خاطرات نویسنده است.

«تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران»،  غلامرضا نجاتی، موسسه خدمات فرهنگی

این کتاب در دو جلد به شرح وقایع و جریان‌های سیاسی تاریخ معاصر ایران به‌ویژه دوران ۲۵ ساله بین کودتای  ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و پیروزی انقلاب اسلامی می‌پردازد.

علل شکست نهضت ملی ایران و پیامدهای آن، مقاومت در برابر رژیم کودتا، بررسی علل و عواملی که محمدرضا شاه و دولت‌های دست‌نشانده او توانستند به مدت ۲۵ سال با خودکامگی بر ملت ایران حکومت کنند، شناخت مردانی که در آن دوران، رهبری گروه‌های اپوزیسیون را در مبارزه علیه رژیم به عهده داشتند، بررسی و تحلیل عملکرد سیاسی و علل عدم موفقیت آنها و عواملی که موجبات شکست برنامه‌های رفورم شاه را فراهم کرد مضامین جلد نخست کتاب را تشکیل می‌دهد.

جلد دوم کتاب نیز به بحث درباره موضوع‌هایی نظیر زمامداری کارتر، بازدید شاه از آمریکا، کابینه شریف امامی،‌ ایران در آستانه انقلاب،‌مشکل حضور شاه در ایران، دیدار شخصیت‌های خارجی با امام خمینی(ره)، فروپاشی رژیم پهلوی می‌پردازد.

«تاریخ‌ شفاهی جنبش دانشجویی مسلمان»، محمدحسن روزی‌طلب و امیرحسین ثابتی منفرد، مرکز اسناد انقلاب اسلامی

 «تاریخ شفاهی جنبش دانشجویی مسلمان»، دربردارنده روایت‌ها و خاطرات دانشجویان قدیم و فعلی، از روند جنبش دانشجویی در دوره‌های مختلف و شرح میزان اثرگذاری آنان در سیر حوادث اجتماعی و سیاسی است.

نویسندگان در این کتاب تلاش می‌کنند مقاطع مهم و سرنوشت‌ساز تاریخ جنبش دانشجویی کشور را تحلیل و بررسی کنند. آشکار کردن نقش دانشجویان در مقاطع مهم و تأثیرگذار تاریخ ۳۳ ساله انقلاب اسلامی هدف اصلی گردآوری این کتاب بوده است. «غلامحسین الهام»، «فاطمه رجبی»، «علیرضا زاهدی»، «سجاد صفار هرندی» و «سعید زیباکلام» برخی از خاطرات و روایات این کتاب را قلم زده‌اند.

«جنبش دانشجویی در ایران از تأسیس تا پیروزی انقلاب اسلامی»، علیرضا کریمیان، مرکز اسناد انقلاب اسلامی

 نویسنده در این کتاب با توجه به جایگاه ویژه سیاسی - اجتماعی دانشجویان به بررسی جایگاه این گروه به‌عنوان یکی از اجزای پدیده انقلاب اسلامی می‌پردازد. کتاب با مقدمه نسبتا مفصلی درباره شکل‌گیری جنبش دانشجویی آغاز می‌شود و در ادامه به علل گرایش دانشجویان به سیاست و گونه‌شناسی فعالیت سیاسی دانشجویان به عنوان جنبش اجتماعی می‌پردازد و در این رابطه به نظریه‌ها و دیدگاه‌های جامعه‌شناسان  و صاحب‌نظران مسائل سیاسی چون هابرماس، باتامور، سی‌رایت میلز و هربرت مارکوزه درباره جنبش دانشجویی استناد می‌کند. در هر فصل‌ نیز به بررسی جنبش‌های دانشجویان ایرانی در برهه‌های مختلف می‌پردازد.

«جنبش دانشجویی پلی‌تکنیک تهران (دانشگاه امیرکبیر) ۱۳۳۸-۱۳۵۷»، عباس عبدی، نشر نی به سفارش پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی

عباس عبدی در کتاب «جنبش دانشجویی پلی‌تکنیک تهران (دانشگاه امیرکبیر) ۱۳۳۸-۱۳۵۷» تاریخ دانشگاه را تا انقلاب ۱۳۵۷ به چهار دوره تقسیم کرده و به جزئی‌ترین فرایند فعالیت سیاسی دانشجویان آن دانشگاه پرداخته است. «حساسیت به روابط دختر و پسر» یکی از مسائلی به‌شمار می‌آید که نویسنده به آن اشاره کرده است.

وی مبنای این تقسیم‌بندی را میزان فعالیت‌های سیاسی در این دانشگاه به‌شمار آورده که گذر از هر مرحله آتش آن را تندتر کرده است. نویسنده بین قوام جنبش سیاسی در این دانشگاه، با افزایش سن آن رابطه‌ای مستقیم برقرار می‌کند و با نزدیک شدن به انقلاب نشان می‌دهد تب سیاست در آن چگونه تندتر شده است.

عبدی دوره اول را که از بدو تأسیس این دانشگاه یعنی ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۳ به طول می‌انجامد، «غروب همه را به خانه می‌آورد» نامگذاری می‌کند تا نشان دهد جو غالب دانشگاه، بر پایه تحصیل و علم‌آموزی بوده و دانشجویان به‌جز عده‌ای که وابستگی‌هایی به جبهه ملی داشته‌اند، اگر هم اعتراضی می‌کردند در چارچوب صنفی و آرام بوده بدون آن‌که شیشه‌ای شکسته و جایی تخریب شود.

نویسنده دوره دوم را از سال ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۷ تقسیم‌بندی و این دوره را «آرامش پیش از طوفان» قلمداد می‌کند و فضای سیاسی دانشگاه را به‌جز یکسری اعتصابات دانشجویی و دو حادثه مرگ تختی و تظاهرات هفتم و چهلم آن (به رهبری سازمان صنفی دانشگاه) و گرامیداشت ۱۶ آذر در رکود می‌داند. بااین‌حال به دلیل ما به ازای تحولات سیاسی در جامعه این دوره را با وجود رکود کامل نوعی آتش زیر خاکستر می‌داند که منتظر جرقه‌ای بوده است.

در دوره سوم، در فاصله سال‌های ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۲ «جرقه‌ای بر این هیزم تر» زده می‌شود؛ دوره‌ای که مهم‌ترین ویژگی آن وضوح وجه سیاسی و مبارزاتی فعالیت‌های دانشجویان است؛ مبارزه‌ای که کمابیش رنگ و بوی مخفی و براندازانه علیه رژیم شاه را می‌دهد. فضای دانشگاه در این دوره برخلاف دوره‌های پیشین نسبتاً رادیکال و حتی با خشونت و تخریب همراه می‌شود و بسیاری از دانشجویان این دانشگاه به عضویت دو گروه فداییان خلق و فلسطین درمی‌آیند.

دوره چهارم که همزمان است با «ترکیدن حباب قدرت»، فضای سیاسی دانشگاه به فراخور رادیکالیسم سیاسی جامعه و افزایش دانشجویان ورودی دانشگاه و ورود دانشجویانی از طبقات پایین‌تر با زمینه‌های خانوادگی مذهبی‌تر به دلیل حذف شهریه، رادیکال‌تر می‌شود.

ارسال نظر

    • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
    • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.