چهارشنبه ۲۵ فروردین ۱۴۰۰ - ۱۲:۱۹

همزمان با آغاز ماه مبارک رمضان؛

این دهان بستی دهانی باز شد / تا خورندۀ لقمه‌های راز شد

ماه مبارک رمضان و سنت های ایرانی اش

نهمین ماه تقویم قمری، ماه مبارک رمضان است. ماهی با آیین‌ها و رسم‌های ویژه‌ی خود که از اواخر ماه شعبان آغاز می‌شود.

به گزارش مفدابهشتی- می‌توان در چند بخش آیین‌ها و رسم‌های ویژه‌ی ماه مبارک رمضان را تقسیم کرد:

1. آیین‌های پیشواز؛ آیین‌هایی که در روزهای پایانیِ شعبان تا دیدن هلال ماه انجام می‌شود؛ مانند: نظافت مکان‌های گردهمایی‌های عمومی، تکیه‌ها و مسجدها؛ گل‌کاری شهر و حیاط خانه؛ حمام روزه، روزه گرفتن در روزهای پایانیِ شعبان برای استقبال از ماه رمضان. در جاهای مختلف، آیین‌های محلی نیز به این آیین‌های همگانی افزوده شده‌است؛ برای مثال، در شیراز جمعه آخر ماه شعبان، مراسم «کلوخ اندازون» برگزار می‌شود که اهالی شیراز از خانه بیرون می‌روند و در گردش‌گاه‌ها به خوش‌گذرانی می‌پردازن؛ یا در برخی مناطق، روزهای پایانیِ شعبان، نان ویژه‌ی ماه مبارک رمضان را می‌پزند. وقتی هلال ماه رمضان دیده شد، مردم مناطق مختلف، کارهای متفاوتی انجام می‌دهند؛ شمالی‌ها به محض دیدن هلال ماه به چهره‌ی سادات نگاه می‌کنند. مردم برخی مناطق آذربایجان، با دیدن هلال ماه، به چهره‌ی کودک نگاه می‌کنند و معتقدند این کار برایشان خوش‌یمن است. در مناطق کویری به‌ویژه در یزد، مردم چشمان خود را می‌بندند و صلوات می‌فرستند و معتقدند در آن لحظه هر حاجتی داشته باشند، روا می‌شود. از رسم‌های دیگری که با دیدن هلال ماه رمضان در ایران انجام می‌شد، مراسم نقاره‌زنی همراه دهل یا طبالی‌ست.

2. آیین‌های شادی‌آور؛ وقتی بزرگان در مراسم روضه‌خوانی و ختم قرآن می‌نشستند، کودکان و نوجوانان تا پاسی از شب در کوچه‌ها و خیابان‌ها مشغول بازی بودند؛ البته جز بازی، مراسم و آیین‌هایی نیز اجرا می‌شد؛

2-1. برای مثال: «آیین گِرِ‌گِشو (گره‌گشا) در استان بوشهر که در آن، عصر روز 14 رمضان کودکان و نوجوانان دسته دسته در خانه‌ها را می‌زنند و از آنان خوراکی‌هایی مانند شیرینی، آجیل، میوه، بیسکوییت و حتا پول می‌گیرند. برخی خانه‌ها از گروه استقبال نمی‌کنند و روی سرشان آب می‌ریزند یا در را باز نمی‌کنند. گروه در این موارد می‌خواند: خونه شلی پر گی گلی/ یا می‌خوانند: خونه گدا هیچی ندا...

2-2. یا مراسم «الم ترانی در اراک و ساوه که در آخرین چهارشنبه ماه رمضان، نوجوانان و جوانان دسته دسته بعد از اقامه نماز مغرب و عشا دور هم جمع می‌شوند و به در خانه‌ی همسایگان و آشنایان می‌روند و شعرهایی می‌خوانند و در بین شعرهایشان نام یکی از فرزندان صاحب خانه را می‌برند و در پاسخ منتظر انعام می‌مانند و صاحب‌خانه با دادن پول یا خوراکی به این انتظار پاسخ می‌دهد؛ از جمله شعرهایی که خوانده می‌شود این است: الم ترانیت می‌دهیم/ ماه رمضانیت می‌دهیم/ یک خرکی خریده‌ایم/ دم و گوشش بریده‌ایم/ هرچه می‌زنیم راه نمی‌ره /یه چیزی بدین تا ره بره. بعد می‌گویند: یا ثواب، یا جواب. گاهی یکی از اعضای خانه‌یی که گروه دم درشان ایستاده‌اند برای شیرین‌کاری روی پشت بام می‌رود و ظرف آبی را روی سر گروه می‌ریزد. این مراسم نوعی وداع با ماه مبارک رمضان است.»

2-3. یا مراسم «هوم‌بابایی در کاشان و اصفهان که از شب دهم تا پانزدهم ماه رمضان (شب میلاد امام حسن مجتبا) بعد از افطار برگزار می‌شود و کودکان به همراه بزرگ‌ترها در محلی که از قبل هماهنگ ده، جمع می‌شوند. یک میان‌دار و یک صندوق‌دار از میان خودشان انتخاب می‌کنند. میان‌دار با صدای بلند شعرهای مخصوص مراسم را می‌خواند و دیگران نیز با او تکرار می‌کنند:

بچه‌ها: هوم‌بابا هوم‌بابا

میدان‌دار: از ما حرجی نیست که ما طفلانیم

بچه‌ها: هوم‌بابا هوم‌بابا

میدان‌دار: بشقاب را پر از کلوچه و حلوا کن

بچه‌ها: هوم‌بابا هوم‌بابا

میدان‌دار: بردار و بیار به دامن ماها کن

بچه‌ها: هوم‌بابا هوم‌بابا

همین‌طور شعرخوان به در خانه‌های مردم می‌روند و از آنان هدیه‌هایی می‌گیرند که صندوق‌دار آن‌هار ار نگه می‌دارد. سپس به دعا کردن برای آن‌که هدیه داده می‌خوانند:

میدان‌دار: حق عمرش بده

بچه‌ها: آمین

میدان‌دار: برکتش بده

بچه‌ها: آمین

میدان‌دار: سروریش بده

بچه‌ها: آمین

میدان‌دار: تاج سرش بده

بچه‌ها: آمین

 و در پایان مراسم میان نیازمندان تقسیم می‌کنند.» یا آیین «دوست دوست، علی دوست در یزد که در شب 27 ماه رمضان با رفتن کودکان به در خانه‌ها و گرفتن انعام همراه با خواندن شعر دوس دوست، علی دوست اجرا می‌شود که برخی معتقدند این کار باعث برآورده شدن جات‌ها و هم‌دردی با یتیمان کوفه و هم‌دلی با مولا علی (ع) است»

2-4. یا مراسم «گرگعیان در میان اعراب خوزستان که باز هم کودکان برای گرفتن عیدی و شیرینی از مردم در شب پانزدهم رمضان (مصادف با ولادت امام حسن مجتبا (ع)) اجرا می‌کنند. پسربچه‌ها و دختربچه‌ها با لباس محلی در خانه‌ی همسایه‌ها می‌روند و می‌خوانند: گرگی عان گرگی عان / علی خلی عم فرهان. این آیین در کشورهای عرب زبان، هم‌چون: عراق، بحرین، قطر، کویت، عمان، امارات و عربستان نیز مرسوم است.»

2-5. آیین دوست دوست، که در یزد و شب 27 رمضان برگزار می‌شود. در این آیین گروهی نوجوان پس از نماز مغرب و عشا دور هم جمع می‌شوند و در کوچه‌ها می‌گردند و با خواندن شعرهایی، مانند: دوست علی دوست / یا : این خونه شربت و قنده، اما علی درشو نبنده/ یا: من درویشم کلاریشم تا نگیرم، رد نمی‌شم / و کوبیدن در خانه‌ها هدیه درخواست می‌کنند.

2-6. مراسم زنانه‌ی کیسه مراد، که شب 27 رمضان برگزار می‌شود که به شب قصاص ابن ملجم مرادی مشهور است. در این مراسم شاد، هم زمان با روضه‌خوانی، زنان با تکه پارچه‌هایی که همراه آوردند، کیسه می‌دوزند و با هر سوزنی که به کیسه می‌زنند، یک بار ابن ملجم را نفرین می‌کنند. پس از دوختن کیسه، مقداری پول در آن می‌ریزند و تا رمضان سال آینده پیش خود نگه می‌دارند. زیرا معتقدند که این کیسه حاجت آنان را برآورده می‌کند.

2-7. کلیدزنی نیز آیینی زنانه است که در شب‌های ماه رمضان برگزار می‌شود. در این آیین زن نیازمندی (یک دختر دم بخت، یک زن نازا، یک بیوه...) چهره‌ی خود را کامل می‌پوشاند و چادری به سر می‌کند و غربالی نیز با خود برمی‌دارد. معمولا یک آیینه و یک سرمه‌دان و مقداری نبات و شیرینی در آن می‌گذارد و به در خانه‌ها می‌رود. در هر خانه‌یی که می‌رسد، با کلید چوبی‌اش به غربال می‌زند. خانم خانه با شنیدن صدا به استقبال می‌رود و مقداری نبات یا شیرینی به دهانش می‌گذارد. به آیینه نگاهی می‌اندازد و از سورمه درون غربال به چشمش می‌مالد و در عوض پول و خوراکی درون غربال می‌ریزد.

3. آیین‌های سوگ؛

از نیمه‌ی دوم ماه رمضان، بین شب نوزدهم تا 23 به سبب ضربت خوردن حضرت علی و شهادت ایشان، آیین‌های سوگ برگزار می‌شود؛ ازجمله: مجلس تعزیه‌ی ضربت خوردن حضرت علی (ع)، مجلس شهادت حضرت علی (ع)، سینه‌زنی، دمام‌زنی، زنجیرزنی، نخل علی.

4. آیین‌های مربوط به پخت و پز

سفره‌ی افطار و سحر در ماه رمضان یکی از پررونق‌ترین سفره‌های ایرانی‌ست. انواع شیرینی در جای جای ایران بسیار جدی پخته و آماده می‌شود؛ ازجمله: در شیراز شیرینی‌ای به نام چاهی، در گیلان شیرینی به نام رشته و خشکار، در آذربایجان نزیه، و ختایی، و بازار انواع حلوا، شله‌زرد، زولبیا و بامیه، رنگینک، فرنی و مانند آن هم دغ داغ است. از دیگر پخت‌های رمضانی، انواع آش است؛ مانند: آش بی بی سه‌شنبه در جهرم فارس، آش روزه در بردسیر کرمان، آش قره میخ در دره‌گز خراسان، آش قونبید در قم، آش شیرازی و آش بوشهری. هم‌چنین پخت نان نیز رونق می‌گیرد؛ نمونه‌ی نان‌هایی چون: گرده در جنوب ایران به‌ویژه بوشهر، نان جو و ذرت و بلوط در استهبانات فارس، کاکولی در چهارمحال و بختیاری که در شب 27 رمضان پخته می‌شود. در کردستان نان‌های برساق، تاوه‌یی و کولیره در شب 27 رمضان پخته می‌شود.

5. آیین‌های موسیقایی؛

آن دسته از آیین‌هایی که در آن موسیقی بدون حرکت نقش پررنگی دارد و گاه انفرادی و گاه دسته‌جمعی به شکل نمایشی و گفت‌وگویی اجرا می‌شوند. سحرخوانی و رمضان‌خوانی در سیستان و بلوچستان، ندای مرحبا مرحبا در کردستان، شوخوانی در خراسان جنوبی و قنبرخوانی، مقتل‌خوانی، منقبت‌خوانی، مرثیه‌خوانی، گل‌دسته‌خوانی و صلوات‌خوانی در بیش‌تر مناطق کشور از آیین‌های موسیقایی ماه رمضان است.

6. آیین‌های مستمر؛ که کمابیش در کل ماه رمضان تکرار می‌شود؛ ازجمله: روضه‌خوانی، مقابله (قرآن‌خوانی دسته‌جمعی)، خرماگردانی دم افطار در کوچه و خیابان،

7. آیین‌های مربوط به شب قدر (احیا)؛ از مهم‌ترین آیین‌های شب احیا، شب زنده‌داری‌ست. روزه‌داران معتقدند که تا بانگ اذان نباید سر بر بالین گذاشت.

«لیله القدر خیر من الف شهر» را از یاد نبریم؛

1-1. اعمال مشترک میان سه شب قدر، تکرار برخی ذکرهاست؛ برای مثال، تکرار «استغفر الله ربی اتوب الیه»؛

1-2. از دیگر مراسم شب قدر، غسل است و خواندن سوره‌ی عنکبوت و روم؛

1-3. می‌گویند اگر در این سه شب اگر با دانشمندان و عالمان هم‌نشینی شود، از یک سال عبادت ارزشمندتر است؛

1-4. یکی دیگر از آداب شب‌های قدر، خواندن زیارت عاشوراست.

8. آیین‌های بیدار کردن مردم در سحرهای ماه مبارک رمضان:

8-1. بانگ خروس؛ خروس در شب در سه نوبت می‌خواند: نیمه شب، یک ساعت بعد از نیمه‌شب، سحر. در قدیم یکی از راه‌های بیدار شدن مردم برای خوردن سحری در ماه رمضان بانگ خروس بود. برای همین، وجود خروس را در خانه خوش‌یمن می‌دانستند؛ به ویژه خروس سفید چل‌تاج که نشانه‌ی خیر و برکت بود و معتقد بودند هر کسی خروس چل‌تاج داشته باشد، پریان و جنیان به خانه‌اش نمی‌آیند. خروس سفید هم برای این بود، که اعتقاد داشتند در عرض الاهی یک خروس سفید هست، که دم اذان صبح، بال‌هایش را برهم می‌زند و اذان می‌زند. خروس‌های روی زمین هم به تقلید از آن خروس عرش شروع به خواندن می‌کنند و از وقت سحر مردم را باخبر می‌سازند.

8-2. کوبیدن طبل؛ در سیرجان کسانی بودند که بدون دریافت پاداشی خود را موظف می‌کردند ساعتی قبل از سحر طبل بزرگی را بر پشت شتر بگذارند و در کوچه‌ها بگردند و مردم را از خواب بیدار کنند.

8-3. فانوس به‌دستان؛ روش دیگر بیدار کردن مردم در سحر، این بود که گروهی فانوس به دست در خانه‌ها را می‌کوبیدند و با صدای بلند می‌خواندند: رمضون اومده مهمونش کنین / گاو و گوساله به قربونش کنین/ خروس یک‌ساله به قربونش کنین/ماهی پنج‌ساله به قربونش کنین.

8-4. در کازرون هم وقت سحر توپ شلیک می‌کردند، هم نقاره می‌زدند و می‌خواندند: آقا پاشو شوم بخور...

8-5. جار کشیدن؛ در بعضی شهرها و محله‌ها هم یکی دو ساعت به سحر مانده، چند جوان در ظرف رویی یا حلبی سنگ می‌انداختند و تکان می‌دادند تا سر و صدا کند و مرتب و پشت سر هم با فریاد می‌خواندند: «سَحَر سحره/ مسلمین بیدار/ سحره، سحر/ شفای بیمار/ سحره، سحر/ دشمنان ناچار...»

9. آیین‌های بدرقه؛ از آیین‌های بدرقه، پختن آش بدرقه است که البته به آش روزه هم معروف است. در پخت این آش باید 7 بانو با نام فاطمه آن را بپزند. این آش در شب آخر ماه رمضان توزیع و خورده می‌شد. از دیگر آیین‌های بدرقه‌ی رمضان، غسل عید است. دو سه روز آخر ماه رمضان، به شادی می‌گذرد. مردم به حمام می‌روند و غسل عید یا حمام عید می‌کردند و برای برگزاری مراسم عید فطر آماده می‌شدند.

ارسال نظر

    • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
    • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.