جمعه ۲۹ اسفند ۱۳۹۹ - ۱۸:۵۸

به بهانه زادروز حضرت امام سجاد(ع)

معرفی کتاب ارزشمند و عرفانی صحیفه سجادیه

صحیفه سجادیه

کتاب‌های گوناگونی در دنیای اسلام خودنمایی می‌کنند که می‌توانند راهگشایی برای انسان‌ها باشند، اما در این بین قرآن، نهج البلاغه و یا صحیفه سجادیه جزء کتاب‌هایی محسوب می‌شوند که می‌توان آن‌ها را بنوعی چراغ راه دانست و برای رسیدن به حوائج و یا سعادت در هر دو جهان از آن‌ها بهره جست.

صحیفه سجادیه کتابی حاوی ۵۴ دعا از امام سجاد (ع) است.

این کتاب که پس از قرآن و نهج البلاغه مهم‌ترین میراث مکتوب شیعه به حساب می‌آید، به نام‌های خواهر قرآن و «انجیل اهل بیت» نیز مشهور است.

صحیفه نیز مانند قرآن و نهج البلاغه از نظر فصاحت و بلاغت مورد توجه قرار گرفته است. امام سجاد (ع) بسیاری از معارف دینی را در ضمن دعاهای خود بیان می‌کند؛ موضوعاتی مثل خداشناسی، جهان‌شناسی، انسان‌شناسی و مباحث عالم غیب، فرشتگان، رسالت انبیا، جایگاه پیامبر و اهل بیت (ع)، امامت، فضایل و رذایل اخلاقی، گرامیداشت اعیاد، مسائل اجتماعی و اقتصادی، اشارات تاریخی، نعمت‌های مختلف خداوند، آداب دعا، تلاوت، ذکر، نماز، عبادت و... و. معروف‌ترین دعای صحیفه دعای مکارم الاخلاق است.

بر این اثر شروح بسیاری نوشته شده که مشهورترین آن‌ها ریاض السالکین نوشته سید علیخان شیرازی است.  صحیفه به فارسی، انگلیسی و چند زبان دیگر ترجمه شده است.

نام‌های دیگر صحیفه سجادیه

به باور برخی صاحب نظران مسلمان، «صحیفه سجادیه» پس از قرآن و نهج البلاغه بزرگ‌ترین گنجینه حقایق و معارف الهی است و بدین رو، به آن «اخت القرآن» (خواهر قرآن)، «انجیل اهل بیت»، «زبور آل محمد» و «صحیفه کامله» لقب داده‌اند.

این مطلب را از دست ندهید: سفارشی از امام سجاد(ع) درباره خوف از خدا

گفته‌اند علت نامگذاری این کتاب به «صحیفه کامله» این است که نزد «زیدیه» نسخه‌ای از صحیفه وجود دارد که کامل نیست، بلکه در حدود نصف صحیفه کامله است. به همین سبب، امامیه صحیفه موجود نزد خویش را صحیفه کامله گویند.

عناوین دعاها

صحیفه سجادیه مشتمل بر ۵۴ دعا است که فهرست عناوین آن بدین شرح است:

۱. حمد الهی

۲. درود بر پیامبر

۳. فرشتگان مُقرّب

۴. پیروان پیامبران

۵. خویشتن و دوستان

۶. صبح و شام

۷. بلا و سختی

۸. اخلاق ناپسند

۹. طلب آمرزش

۱۰. پناه‌بردن به خدا

۱۱. عاقبت به خیری

۱۲. اعتراف و توبه

۱۳. طلب حاجت

۱۴. دادخواهی از ستم

۱۵. هنگام بیماری

۱۶. طلب آمرزش

۱۷. شر شیطان

۱۸. دفع بلا

۱۹. طلب باران

۲۰. مکارم الاخلاق

۲۱. اندوه از خطا

۲۲. هنگام سختی

۲۳. تندرستی

۲۴. پدر و مادر

۲۵. فرزندان

۲۶. همسایگان و دوستان

۲۷. مرزداران

این مطلب را از دست ندهید: در آخرین دعای صحیفه سجادیه، غبار اندوه بزدایید

۲۸. پناه‌بردن به خدا

۲۹. روزی

۳۰. پرداخت بدهی

۳۱. توبه

۳۲. دعا در نماز شب

۳۳. درخواست خیر

۳۴. گرفتاری به گناه

۳۵. رضا به قضای الهی

۳۶. هنگام رعدوبرق

۳۷. کوتاهی در شکرگزاری

۳۸. پوزش از ستم

۳۹. طلب عفو و رحمت

۴۰. یاد مرگ

۴۱. پرده‌پوشی از گناه

۴۲. ختم قرآن

۴۳. رؤیت هلال

۴۴. ورود به رمضان

۴۵. وداع با رمضان

۴۶. عیدفطر و جمعه

۴۷. دعای عرفه

۴۸. عیدقربان و جمعه

۴۹. دفع حیله دشمنان

۵۰. خوف از خدا

۵۱. فروتنی در برابر خدا

۵۲. پافشاری در دعا

۵۳. فروتنی در برابر خدا

۵۴. زدودن اندوه‌ها

این مطلب را از دست ندهید: گزیده‌ای از صحیفه سجادیه

صحیفه سجادیه؛ زبور آل محمد صلی الله علیه و آله

۱- دعا، منبعی برای معارف

شناخت «صحیفه سجادیه» را می‌توان گامی در جهت آشنایی با «معارف اسلام» دانست و در زمینه «عقاید» و «اخلاق» و «شناخت‌های دینی» به آن مراجعه کرد. جهت شناخت دین، منابعی وجود دارد که از اطمینان، اتقان و صحت خاصی برخوردار است، چرا که ریشه در کلام الهی و علم لدنّی دارد. برخی از این منابع عبارتند از:

دانلود کنید: نرم افزار بی نظیر صحیفه سجادیه با صوت رایگان ادعیه

قرآن کریم؛ احادیث پیامبر و ائمه ‌علیهم السلام؛ دعاهای معصومین‌ علیهم السلام؛ زیارتنامه ‌های مأثوره.

بحث ما بر محور یکی از این منابع است، یعنی دعاهایی که از زبان امام سجاد علیه السلام بیان ‌شده و به ما رسیده و حاوی ظریف ترین و عمیق‌ ترین معارف است و باید قدر این مجموعه را دانست و با آن مأنوس بود و لحظات شب و روز خویش را با این دعاها، پر معنویت ساخت. اهل‌ بیت ‌علیهم السلام اهل دعا، تهجد و ذکر بودند. قرآن کریم هم سفارش اکید به دعا دارد. پیروان ائمه نیز باید اهل دعا، تضرع و نیایش باشند.

شاید فهم ما قاصر از آن باشد که از خدای متعال چه بخواهیم و خواسته‌ های ما چه باشد؛ ولی در این زمینه هم اولیای دین، پیشوای ما هستند و با طرح خواسته‌ های اساسی‌ تر و متعالی‌ تر که به سعادت دنیوی و اخروی ما مربوط می‌ شود، سطح فهم و خواسته ما را بالا می‌ برند و ما با خواندن این دعاها، همنوا با معصومین پاک و بندگان وارسته خدا و مقربان درگاه او می‌ شویم و خداوند را از زبان حجت خدا می‌ خوانیم و در «دعا» نیز شاگرد مکتب اهل‌ بیت ‌علیهم السلام می ‌شویم.

بیشتر بخوانید: صحیفه سجادیه به ما مسئولیت پذیری می آموزد

در مبحث دعا، سر فصل‌ های فراوانی وجود دارد که توجه به آن‌ها مناسب است:

- معنی دعا و اهمیت آن؛ ضرورت آن و نیاز بشر به نیایش؛ آثار روحی، فردی و اجتماعی دعا؛ ادب و آداب دعا، شیوه صحیح نیایش؛ شرایط اجابت و موانع اجابت دعا؛ بحث دعا و اجابت و علل عدم استجابت برخی دعاها؛ دعاهای ائمه و اولیاء الهی (ادعیه مأثوره)؛ محتوای دعاها و خواسته‌ها؛ سیره معصومین و حالات علما و عرفا در دعا و تهجد؛ جایگاه خاص امام سجاد علیه السلام که زین العابدین است؛ دعا و عمل (همراهی دعا و اقدام)؛ دعا و سرنوشت و مقدّرات، فایده دعا؛ آنان که دعایشان قبول نمی‌شود؛ مستجاب الدّعوه‌ها؛ دعا و نفرین (دعای به سود و دعای به زیان)؛ دعا برای خود و دعا برای دیگران؛ دعاهای قرآنی.

۲- اهمیت صحیفه سجادیه‌

اهمیت صحیفه سجادیه از آنجاست که امام معصومی همچون حضرت سجاد علیه السلام با خدای خویش با این دعاها راز و نیاز و نیایش می‌کرده است. صحیفه، که از آن به «زبور آل محمد» نیز یاد می‌کنند، هم از نظر گوینده و هم از نظر مخاطب (که پروردگار است) از ویژگی خاصی برخوردار است. صحیفه سجادیه علاوه بر محتوای عمیق و مضامین متعالی که در این دعاها نهفته است، از نظر سند نیز از استحکام خاصی برخوردار است.

کتب دعا بسیار است و دعاهای رایج و منقول هم فراوان؛ ولی دعاهایی که دارای سند محکم باشد و یقیناً از زبان معصوم تراویده باشد، سندیت بیشتری دارد و مضامین آن هم دلنشین‌تر خواهد بود. علمای شیعه در طول قرون، کتب متعددی تألیف کرده‌اند که حاوی ادعیه گوناگون برای ساعات و ایام و مواقع مختلف است؛ از قبیل: «اقبال» سید بن طاووس، «البلد الامین» کفعمی، «جمال الاسبوع» سیدبن طاووس، «الدّعوات» قطب راوندی، «عُدّة الداعی» ابن فهد حلی، «المصباح» کفعمی، «مفتاح الفلاح» شیخ بهایی و «مفاتیح الجنان» محدّث قمی.

این مطلب را از دست ندهید: سفارش امام سجاد(ع) در طلب حوائج قلبی از خداوند

اما «صحیفه سجادیه» در این میان جایگاه خاصی دارد. فصاحت و بلاغت و عمق معانی آن درخور دقت است. سند آن بسیار معتبر می‌باشد و اهل‌بیت عصمت، پیوسته مواظبت و مراقبت از این کتاب را - که میراث ارزشمند امام زین العابدین ‌علیه السلام است - به دیگران توصیه می‌کردند. در کتاب‌های مبسوط، درباره سلسله سند این دعاها، بحث‌های کارشناسی و علمی دقیقی انجام گرفته که در این مختصر نمی گنجد.

۳- نگاهی به محتوای صحیفه‌

دوره حیات امام سجاد علیه السلام، یکی از سخت‌ترین و خفقان بارترین دوره‌ها برای اهل‌بیت و ائمه‌ علیهم‌السلام بود و محدودیت‌های بسیاری از سوی امویان برای امامان شیعه اعمال می‌شد. از این رو برای امام سجاد علیه‌السلام زمینه دایر کردن جلسات بحث و تفسیر و فقه و علوم دیگر میسر نبود.

آن حضرت، بسیاری از معارف ناب اسلامی را در قالب دعاهای صحیفه بیان داشته است. از این رو می‌بینیم که در دعاهای این کتاب، ظریف‌ترین مباحث خداشناسی، هستی‌شناسی، عالم غیب و فرشتگان، رسالت انبیا، جایگاه پیامبر و اهل‌بیت ‌علیهم السلام، فضایل و رذایل اخلاقی، حالات خاص انسان، شیوه‌های شیطان در گمراه ساختن مردم، گرامیداشت اعیاد و یوم الله‌های مختلف، مسائل اجتماعی و اقتصادی، اشارات تاریخی و سیره، توجه دادن به مظاهر قدرت پروردگار، یادآوری نعمت‌های مختلف خداوند و وظیفه شکر و سپاس، آیات آفاقی و انفسی پروردگار، ادب و آداب دعا، تلاوت، ذکر، نماز و عبادت و ... ده‌ها موضوع مهم دیگر مطرح است. قالب، قالب دعا و نیایش است ولی مضمون، تبیین دین و ارزش‌های اخلاقی و معارف قرآنی و وظایف عبادی و آداب بندگی است.

صحیفه سجادیه، حاوی ۵۴ دعاست. برخی از دعاها بلند و مفصل است و برخی دیگر نسبتاً کوتاه‌تر.

بیشتر بخوانید: دعای مکارم الاخلاق امام سجاد (ع)

مناسبت‌ها و جایگاه‌ها و مواقع خواندن این دعاها، در فهرست صحیفه سجادیه آمده است و می‌توان به آن مراجعه نمود. برخی از عناوین این دعاها از این قرار است:

دعا در ستایش خداوند، حاملان عرش و فرشتگان، دعا برای خود و خویشاوندان، دعا در سختی‌ها و رنج‌ها، برای پناه بردن به خدا، آمرزش خواهی، اقرار به گناهان، طلب حاجت، هنگام بیماری، پناه بردن به خدا از شیطان، مکارم اخلاق، برای تندرستی، برای پدر و مادر و فرزندان، برای همسایگان و دوستان، دعا برای مرزداران، برای توبه، هنگام تنگی رزق، هنگام شنیدن صدای رعد، هنگام دیدن ماه نو، هنگام فرا رسیدن یا سپری شدن ماه رمضان، روز عید فطر و عرفه، دعای ختم قرآن و ...

اینگونه بهره‌گیری از مناسبت‌ها، سراسر زمان و فرصت‌های یک مسلمان نیایشگر و اهل انس با خدا را می‌پوشاند؛ زیرا برای هر لحظه و موقعیتی، دستورالعملی برای نیایش به درگاه خداوند وجود دارد.

روش گردآوری دعاها در کتاب «صحیفة سجادیة جامعه»

شیوه کار نویسنده در گردآوری دعاهای امام سجاد علیه¬السلام در این کتاب، به گونه‌ای است که ترتیب آن‌ها به شکل دعاهای موجود در صحیفة سجادیة کامله، حفظ شده و فقط دعاهای بیشتری به دعاهای موجود اضافه شده است؛ مثلاً در صحیفة سجادیة کامله، دو دعای ویژة ماه رمضان وجود دارد که عبارتند از: «دعای ورود به ماه رمضان» و «دعای وداع ماه رمضان» که شمارة آن‌ها در صحیفة کامله، ۴۴ و ۴۵ است و در این کتاب، ۲۷ دعای دیگر که مربوط به ماه رمضان است، به این دو دعا اضافه شده و بر حسب زمان هایشان مرتب شده اند و به ترتیب اولیة آن دو دعا، حفظ شده است. این کار در مورد سایر دعاها نیز انجام شده است.

در این کتاب، دعاهای صحیفة کامله با بعضی از نسخه‌های چاپ شده و نیز با کتاب‌هایی که دعا از آن‌ها نقل شده، مقابله شده اند و سایر دعاهای اضافه شده به صحیفة کامله نیز با صحیفه‌های پنج گانه و نیز با کتاب‌های مورد اعتماد دیگر، مانند مصباح المتهجد، اقبال الاعمال، بلد الامین و... مقابله شده اند.

از ویژگی‌های دیگر این کتاب، آن است که اسناد مربوط به هر یک از دعاها بیان شده و برای توضیح بعضی مفردات و یا جمله‌های مشکل، معنای ساده ای در پاورقی آورده شده است و آن‌هایی که نیازمند شرح یا توضیح بیشتری هستند، در پاورقی با علامت به آن‌ها اشاره شده، توضیح یا شرح مربوط به آن‌ها در فهرست تعلیقات آخر کتاب آورده شده است.

بیشتر بخوانید: دعای امام سجاد (ع) هنگام ورود به ماه مبارک رمضان

همچنین در این کتاب، آیات قرآن یا آن چه از قرآن اقتباس شده، در حاشیه با علامت ٭ مشخص شده و در فهرست آیات قرآنی در آخر کتاب، آورده شده است.

نکتة آخر درباره این کتاب، آن است که با توجه به اهمیت فهرست نگاری در کمک به خواننده و محقق، برای رسیدن به هدف مورد نظر خود، مجموعه ای از فهرست‌های فنی و ضروری بر حسب شماره بندی کتاب، تهیه و درج شده است.

ارسال نظر

    • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
    • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.