چهارشنبه ۲۹ مرداد ۱۳۹۹ - ۲۰:۰۰

فرهنگی

فلسفه و اهداف قیام عاشورا

فلسفه و اهداف قیام عاشورا

عده ای با ارائه برخی نظریات پیرامون حقیقت قیام عاشورا، تصویری وارونه و یا حداقل نامنا‎سب با شأن رهبر قیام ارائه کرده‌اند و در ارائه یک تصویر روشن و جا‎مع از انگیزه‎های قیام امام حسین (ع) توفیق نداشته‎اند.

کسی که بخواهد به حقیقت قیام عاشورا تا حدّ زیادی پی ببرد، باید در گام نخست، با مطالعه کامل در باره امام حسین (ع)، به زندگی، شخصیّت و مقام حضرت به عنوان امام معصوم، شناخت لازم و کافی پیدا کند و سپس با مطالعه و تعمّق لازم در بیانات و گفتار حضرت که در مقاطع مختلف قیام و حتّی پیش از آغاز آن در باره انگیزه حرکت خویش بیان کرده است، با حقیقت و ماهیّت قیام آن حضرت تا حدّ زیادی آشنا خواهد شد.

بررسی اهداف قیام امام حسین (ع)

۱. امام حسین(ع) در مکه در جمع گروهی از علما و نخبگان دیگر مناطق اسلامی با ایراد خطبه‌ای شورانگیز و کوبنده، ضمن یادآوری وظیفه سنگین و تکلیف خطیر علما و بزرگان شهرها درباره پاسداری از کیان دین و اعتقادات مسلمانان و پیامدهای سکوت در برابر جنایات امویان، از خاموشی آنان در برابر سیاست‌های دین‌ستیزانه حاکمان اُموی انتقاد کرده و هرگونه همراهی و سازش با آنان را گناه نابخشودنی دانستند. حضرت در پایان سخنان خود، هدف از اقدامات و فعالیت‌هایش را برضدّ نظام ستم‌گر حاکم (که چند سال بعد خود را در قالب یک نهضت نشان داد) چنین اعلام فرمودند:

«خدایا تو می‌دانی آنچه از طرف ما انجام گرفته است (از سخنان و اقدامات برضدّ حاکمان اُمَوِی) به خاطر رقابت و سبقت جویی در فرمانروایی و افزون‌خواهی در متاع ناچیز دنیا نبوده است، بلکه برای این است که نشانه‌های دینت را (به مردم) نشان دهیم (برپاگردانیم) و اصلاح در سرزمین‌هایت را آشکار کنیم. می‌خواهیم بندگان ستمدیده‌ات در امان باشند و به واجبات و سنّت‌ها و احکامت عمل شود...» (تحف العقول، ص۲۳۹‌)

از این جملات می‌توان چهار هدف استخراج کرد:

الف) احیای مظاهر و نشانه‌های اسلام اصیل و ناب محمدی

ب) اصلاح و بهبود وضع مردم سرزمین‌های اسلامی

ج) مبارزه با ستمگران اُموی جهت تأمین امنیّت برای مردم ستمدیده

د) فراهم ساختن بستری مناسب برای عمل به احکام و واجبات الهی

۲. امام حسین علیه السلام هنگام حرکت از مدینه به سوی مکه وصیت نامه ای نوشت و با مهر خویش ممهور ساخت و به برادرش محمد حنفیه تحویل داد. امام در وصیت نامه اش پس از بیان عقیده خویش درباره توحید و نبوت و معاد، هدف خود را از این سفر این چنین بیان نمود:

«من نه از روی خودخواهی و یا برای خوشگذرانی و نه برای فساد و ستمگری از شهر خود بیرون آمدم؛ بلکه هدف من از این سفر، امر به معروف و نهی از منکر و خواسته ام از این حرکت، اصلاح مفاسد امت و احیای سنت و قانون جدم، رسول خدا(ص) و راه و رسم پدرم، علی بن ابی طالب(ع) است». (مناقب آل‌ابی‌طالب، ج۴، ص۹۷)

و در زیارت‌های مختلف که از قول ائمه اطهار(ع) در بارة امام حسین (ع) وارد شده، این تعابیر فراوان دیده می‌شود: «اَشْهَدُ اَنَّکَ قَدْ اَقَمْتَ الْصَّلوةَ وَ آتَیْتَ الزَّکوةَ وَ اَمَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَیْتَ عَنِ الْمُنْکَرِ» (الفروع من الکافی، ج۴، ص ۵۷۸)

«گواهی می‌دهم که تو نماز را بپا داشتی و زکات دادی و امر به معروف و نهی از منکر کردی».

امام حسین (ع) یکی از اهداف خود را احیای به سیره رسول‌خدا (ص) و امیرالمؤمنین (ع) همانند برپایی نماز بیان می کند. لذا در روز عاشورا، در میدان نبرد، همگی نماز می خوانند تا اهمیت آن را بیان کنند.

همانطوریکه امام علی(ع) در جنگ صفین در میدان نبرد، نزدیک ظهر، چشم به آسمان دوخته و منتظر زوال آفتاب بود، تا نمازش را در اول وقت به جا آورد. «ابن عباس» که چشم انتظاری امام را دید، سؤال کرد: یا امیرمؤمنان! نگران چیزی هستید؟ امام فرمود: منتظر رسیدن وقت نماز می‌باشم. ابن عباس گفت: در این وقت حساس نمی‌توانیم دست از جنگ برداشته و مشغول نماز گردیم. امام فرمود: ما برای نماز با دشمنان می‌جنگیم. (سفینة البحار، ج۲، ص ۴۴)

از این عبارات، اهداف ذیل را می‌توان برداشت ‌کرد:

الف) طلب اصلاح در امور امّت پیامبر (ص)

ب) امر به معروف

ج) نهی از منکر

د) عمل به سیره رسول‌خدا (ص) و امیرالمؤمنین (ع) همانند برپایی نماز

۳. حسین بن‌علی در نامه‌ای که به شیعیان بصره نوشتند، فرمودند: «من شما را به زنده کردن نشانةهای حقّ و نابود کردن بدعت‌ها می‌خوانم». (طبری، ج ۷، ص ۲۴۰)

لذا این اهداف را می‌توان استخراج کرد:

الف) دعوت (و عمل) به کتاب خدا و سنّت پیامبر (ص)

ب) احیای سنّت پیامبر (ص) که از بین رفته است، و برپایی مظاهر حقّ و حقیقت

ج) از بین بردن بدعت‌ها (که جایگزین احکام خدا و سنّت پیامبر شده است).

۴. اباعبدالله درخطبه‌ای که پس از برخورد با حرّ بن‌یزید رِیاحی در منزل «بَیْضَه» ایراد فرمودند، انگیزه قیام خود را با استناد به فرمایش پیامبر (ص) چنین بیان کردند:

«ای مردم! رسول‌خدا (ص) فرمودند: کسی که فرمانروای ستمگری را ببیند که حرام خدا را حلال کرده و پیمان الهی را شکسته و با سنّت رسول‌خدا (ص) مخالفت ورزیده در میان بندگان خدا با گناه و تجاوزگری رفتار می‌کند، ولی در برابر او با کردار و گفتار خود برنخیزد، برخدا است که او را در جایگاه (عذاب‌آور) آن ستمگر قرار دهد. هان (ای مردم) بدانید که این‌ها تن به فرمانبری از شیطان داده‌ و اطاعت از فرمان الهی را رها کرده‌ و فساد را نمایان ساخته و حدود خدا را تعطیل نموده‌اند، درآمدهای عمومی (بیت المال) مسلمانان را به خود اختصاص داده‌اند و حرام خدا را حلال و حلالش را حرام کرده‌اند و من شایسته‌ترین فرد برای تغییر دادن (سرنوشت و امور مسلمانان) هستم». (مقتل خوارزمی، ج ۱، ص ۲۳۴)

از این خطبه و یا نامه، علّت قیام سیدالشهدا را می‌توان این امر دانست که حاکمان بنی‌اُمَیّه (به ویژه یزید) اقدامات ضدّ دینی زیر را مرتکب شده‌اند:

الف) فرمانبری از خدا را رها کرده و به اطاعت از شیطان رو آورده‌اند؛

ب) فساد را (در زمین) آشکار کرده‌اند؛

ج) حدود الهی را تعطیل کرده‌اند؛

د) بیت‌المال را به خود اختصاص داده‌اند؛

ﻫ) حرام خدا را حلال و حلال الهی را حرام کرده‌اند.

از این رو است که در زیارات وارده در باره امام حسین (ع) می خوانیم:

«شهادت می‌دهم که تو حلال خدا را حلال و حرام خدا را حرام کردی و نماز را بپا داشتی و زکات دادی و امر به معروف و نهی از منکر کردی و (مسلمانان را) با پند و اندرز نیکو، به راه روش خود، فراخواندی». (مفاتیح الجنان، زیارت مطلقة امام حسین، ص۷۷۹‌)

۵. امام حسین علیه السّلام هنگامی که رهسپار کربلا بودند در توجیه حرکت خویش چنین فرمودند:

آیا نمی‌بینید که به حقّ عمل نمی‌شود و از باطل دست برنمی‌دارند!؟ به طوری که مؤمن حق دارد که به مرگ و دیدار خدا مشتاق باشد. به راستی، من چنین مرگی را جز سعادت ندانم و زندگی در کنار ظالمان را جز هلاکت نخوانم» (تحف العقول، ترجمه حسن زاده، ص ۴۲۷)

بیانی دیگر در مقابل پیشنهاد عبیدالله که حضرت را بین کشته شدن و بین بیعت کردن با یزید مخیّر کرده بود، می‌فرماید: «هیهاتَ مِنَّا الذِلّة یأبی اللهُ ذلکَ لَنَا وَ رَسُولُهُ وَ المؤمنُونَ ...» (الاحتجاج، ج۲، ص۹۹)

و یا فرمود: «هیهاتَ مِنّا اخذ الدنیّة اَبَی اللهُ ذلک وَ رسولُه ...» (مقتل خوارزمی، ج۲، ص۵) «از ما دور باد که پستی را پیشة خود کنیم، (چرا که) خدا و رسول او از آن ابا دارند». و نیز در جای دیگر فرمود: «مرگ در عزت، بهتر از زندگی در ذلّت است». (مناقب آل‌ابی‌طالب، ج۴، ص۷۵)

از مجموع این سخنان، این اهداف را می‌توان برداشت کرد:

الف) ترویج حقّ و عمل به آن

ب) نهی از ترویج باطل و بازداشتن از عمل به آن

ج) عدم پذیرش زندگی ذلّت‌بار و ننگین دنیا و انتخاب زندگی با سعادت آخرت.

۶. امام صادق (ع) در زیارت اربعین، هدف از نهضت حسینی را چنین بیان می‌فرماید:

حسین بن علی (ع) جان خویش را در راه تو (خدا) فدا کرد تا بندگانت را از بی‌خبری و سرگردانی گمراهی نجات دهد». (تهذیب‌الاحکام، ج۶، ص۱۲۶)

از دیدگاه امام صادق (ع)، سیدالشهدا (ع) با نهضت عاشورا، اهداف زیر را تعقیب می‌کردند:

الف) نجات مسلمانان از بی خبری نسبت به احکام دین و وظایف خویش در برابر پروردگار

ب) رهایی بندگان خدا از گمراهی با آگاه ساختن آنان به لزوم پیروی از رهبران واقعی دین

نتیجه

با اندکی دقّت در اهداف استخراج شده از این بیانات، ملاحظه می‌شود که امام (ع) حقیقت قیام خویش را، مبارزه با منکرات فراوان در جامعه اسلامی و تبلیغ و ترویج معروف در بین مسلمانان، اعلام می‌کنند. بنابراین، فلسفه اصلی و نهایی نهضت حضرت را می‌توان در یک هدف جامع و کلّی یعنی «احیای فرهنگ اسلام اصیل و ناب محمدی (ص) و زدودن زنگارهای تحریف‌ و بدعت‌ از دین جدّشان» خلاصه کرد.

بنابراین امام حسین (ع) برای یاری دین خدا حرکت کرد، نه برای سلطنت و ریاست. همراه آوردن زنان و فرزندان و حتی علی اصغر (ع) شش ماهه، شاهد بر این مدعا است. زیرا کسی که هدفش از جنگ، رسیدن به قدرت باشد، هیچگاه زن و فرزندان را همراه خود نمی آورد.

چارلز دیکنس درباره قیام امام حسین (ع) می گوید: اگر منظور امام حسین (ع) جنگ در راه خواسته های دنیایی خود بود، من نفهمیدم چرا خواهران و زنان و اطفالش به همراه او بودند!؟ پس عقل چنین حکم می کند که او فقط به خاطر اسلام فداکاری خویش را انجام داد. (کتاب «درسی که حسین علیه السلام به انسانها آموخت»)

لذا امام حسین (ع) در زمانی قیام نمود که انحراف دستگاه حکومت چند برابر شده بود. از نظر اجتماعی نیز اوضاع بر اثر ظلم و بیدادگری حاکم، مردم را به ستوه آورده و نارضایتی عمومی بیداد می کرد. بنابراین یکی از شرایط انقلاب فراهم آمده بود ولی شرط دیگر (که وجود روح حماسه و ایثارگری است) جز در تعداد اندکی فراهم نبود. بنابراین بر امام لازم بود که از همین مقدار استفاده کند و موقعیت را از دست ندهد. و هر چند در چنان وضعیتی نمی توانست پیروزی نظامی به دست آورد، ولی حرکتی پدید آورد که پایه نظام ستمگر را لرزاند و روح خروش و حماسه را در کالبد مسلمانان و همه آزادی خواهان جهان دمید و آثار بسیار گران بهایی در تاریخ بشر بر جای گذارد.


منبع:tebyan.net

ارسال نظر

    • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
    • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.