پنجشنبه ۲۳ آذر ۱۳۹۶ - ۱۹:۰۹

صلح امام حسن(ع) ضامن بقای اسلام

صلح امام حسن

قرارداد صلح امام حسن(ع) در تاریخ اسلام و از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و دوراندیشی امام در این قرارداد از نکات مهم و ضامن بقای اسلام است.

به گزارش مفدا، زندگی سراسر افتخار امام مجتبی (علیه‌السلام) جلوه‌های زیبا و پرشکوهی داشت. او در روز پانزدهم رمضان سال سوم هجری پا به عرصه وجود گذاشت. هفت‌ سال در دامن پرفیض رسول خدا (صلوات الله علیه) از چشمه‌های زلال نبوت بهره برد. وحی الهی فکر و اندیشه او را شکل داد و اعماق جانش را جهت‌بهره دهی به اسلام و مسلمانان آماده ساخت. سپس سیسال حوادث تلخ و شیرین بعد از رحلت پیامبر وی را از تجربه‌های گران بهره‌مند ساخت. در سال چهلم هجرت، هدایت کشتی اسلام، در سخت‌ترین موقعیت، به عهده او گذاشته شد. آن امام معصوم (علیه‌السلام) با کمترین آسیب و تلفات امت اسلامی را رهبری کرد، توطئه‌های بزرگ و خطرناک بنی‌امیه را نقش بر آب ساخت، مانع نابودی اسلام و برنامه‌های حیات بخش آن شد و پیش بینی پیامبر خدا (صلوات الله علیه) را تحقق بخشید.
بر خورد زیبای امام حسن (علیه‌السلام) در قصه صلح افتخار بزرگی در تاریخ اسلامی بر جای گذاشت. نویسندگان و تحلیل گران بسیاری به آن پرداخته و ابعاد گوناگون آن را بررسی کرده‌اند. گروهی همانند شیخ راضی آل یاسین(ره) کتابی در ۳۷۴ صفحه تدوین کرده، آن را «صلح الحسن‌» نامیده‌اند و جمعی نیز در صفحات بیشتر یا کمتر به ترسیم تلاشهای این سرور جوانان بهشت پرداختند.

بیعت‌ با امام مجتبی (علیه‌السلام)

بیعت‌ یکپارچه مردم کوفه و نمایندگان قبیله‌های مختلف در مسجد کوفه در روز بیست و یکم ماه رمضان سال چهلم هجرت بعد از شهادت مولی الموحدین (علیه‌السلام) وحشت‌بزرگی در دل معاویه و حاکمان شام پدید آورد. آنان احساس کردند توطئه ترور آن بزرگمرد به طرفداران اهل بیت عصمت و طهارت عزمی راسخ‌تر بخشید و آنان را در استمرار راه خویش مصمم‌تر ساخت.

توطئه‌های معاویه

معاویه، با شنیدن اخبار فوق، یاران و نزدیکان خویش همچون عمروعاص، قیس بن اشعث، ولید بن عقبه و عتبة بن ابیسفیان و ... را فرا خواند، نشستی تشکیل دادو درباره چگونگی برخورد با حکومت تازه پای امام حسن (علیه‌السلام) و براندازی آن با آنان به مشورت پرداخت او گفت: چنانچه اندیشه‌ای اساسی جهت‌براندازی حکومت علوی نکنید، برای همیشه با تهدید مواجه خواهیم بود. پس از سخنان معاویه شورا برگزار شد. رهاورد این نشست تصمیم‌های زیر بود که بتدریج جامه عمل پوشید:
۱- فرستادن جاسوس جهت اغتشاش و آشوب و ایجاد نا امنی.
۲- تطمیع و تهدید نیروهای ارشد نظامی و لشکریان امام مجتبی (علیه‌السلام) مانند عبیدالله بن عباس و قیس بن سعد.
۳- ارسال گشتیهای رزمی در اکیپ‌های کوچک و بزرگ جهت ضربه زدن و ایجاد رعب و وحشت در مرزهای حکومت علوی مانند حمله به بسر بن‌ارطاة و کشتن دو فرزند کوچک عبید الله بن عباس به نامهای عبدالرحمان و قثم در شهرهای یمن یا مکه،
۴- شایعه صلح قبل از تحقق آن و تبلیغات گسترده در این زمینه.
۵- انتشار شایعه‌های بیاساس چون کشته شدن قیس بن سعد بن عباده و افراد دیگر،
۶- شایعه پناهندگی بعضی از شخصیت‌های سیاسی، نظامی حکومت امام حسن مجتبی،
۷- جنگ روانی تمام عیار علیه کارگزاران صالح و متعهد و دلسوز آن حضرت در شهرهای مختلف.
۸- فعال شدن ستون پنجم و نیروهای وابسته اموی و افراد ناراضی در شهرهای کوفه، کربلا، بغداد، مکه، مدینه.

انگیزه‌های صلح

توطئه‌های فوق سبب شد تا حکومت تازه نفس امام مجتبی (علیه‌السلام) گرفتار مقابله و برخورد با آنان گردد، از برنامه ریزهای دراز مدت و جابجایی نیروهای خسته و ناتوان و غیر علاقه‌مند منصرف شود و نتواند شالوده محکمی را پیریزی کند. از سوی دیگر، طولانی شدن معرکه صفین به مدت هیجده ماه و کشته شدن حدود ۷۰ هزار تن در لیلة الهریر و فقدان نیروهای ارزشمند و صحابه بزرگ پیامبر(صلوات الله علیه) مانند عمار یاسر، هاشم مرقال، ثابت‌بن قیس، ذوالشهادتین و ...، که سابقه‌ای درخشان در تاریخ اسلام داشتند، و از همه مهمتر شهادت امیرمؤمنان در فرو پاشی شیرازه حکومت تاثیر بسزا داشت.
مورخان گفته ‌اند: ۳۶ تن از رزمندگان غزوه بدر، که آخرین ستارگان تابناک ایمان و عقیده از زمان پیامبر (صلوات الله علیه) بودند، در نبردهای جمل، نهروان و صفین به شهادت رسیدند که ضربه‌ای کوبنده بر پیکر لشگریان عراق بود.
امام مجتبی (علیه‌السلام) فرمود: سوگند به خدا، من حکومت و خلافت را تسلیم معاویه نکردم، مگر بدان سبب که یارانی برای نبرد با او نیافتم. چنانچه همراهانی میداشتم، شب و روز با وی (معاویه) جنگ میکردم و (آنقدر) به نبرد علیه او ادامه میدادم تا خداوند بین ما حکم کند.
سبط اکبر رسول خدا (صلوات الله علیه) چنان میدید که جنگ شروع شود، به شکست نظامیان عراق میانجامد و معاویه بدین بهانه همه‌دوستان اهل بیت (علیهم‌السلام) را خواهد کشت. از اینرو فرمود:
"انی خشیت ان یجتث المسلمون عن وجه الارض فاردت ان یکون للدین ناعی"
من ترسیدم ریشه مسلمانان از روی زمین کنده شود، خواستم، برای پاسداری و حفاظت از دین، نگاهبانی باقی بماند. و در جای دیگر فرمود: فصالحت‌ بقیا علی شیعتنا خاصة من القتل، فرایت دفع هذه الحروب الی یوم ما فان الله کل یوم هو فی شان
حفاظت‌ شیعه از نابودی و کشته شدن، مرا ناگزیر به مصالحه ساخت. پس مناسب دیدم جنگ را به روزی دیگر واگذارم. تکلیف انسان براساس اوامر الهی هر روز به گونه‌ای است و باید آن را انجام دهد.

قرارداد صلح و شرطهای اساسی آن

به نوشته مورخان در سال ۴۱ ه .ق، در یکی از ماه‌های ربیع الاول یا ربیع الثانی و یا جمادی الاولی، معاویه به وسیله عبدالله بن عامر و عبدالرحمان بن سمره نامه‌ای به عنوان قرارداد صلح، برای حسن بن علی (علیه‌السلام) فرستاد. این نامه کاملا سفید بود و فقط در بالای آن یک خط نوشته شده بود، ان اشترط فی هذه الصحیفة التی ختمت اسفلها ما شئت فهو لک، این نامه را در خصوص قرارداد صلح فرستادم. من آن را امضاء کرده‌ام هر شرطی را که شما میخواهید و صلاح میدانید در آن بنویسید. مورد قبول من است.
در پایان نامه، جهت اطمینان بیشتر سوگندهای بزرگی یاد کرد، به امضای همه بزرگان دربارش رساند.
نامه فوق به دو گونه نقل شده، ما به جهت اختصار به نقل دوم میپردازیم که بندهای آن به صورت جداگانه ذکر شده است.

بندهای قرارداد صلح

ماده اول: واگذار کردن حکومت‌به معاویه به شرط آن که بر اساس کتاب خدا و سنت پیامبر (صلوات الله علیه) و سیره و روش خلفای شایسته عمل کند.
ماده دوم: خلافت‌بعد از معاویه از آن حسن بن علی (علیه‌السلام) است و چنانچه حادثه‌ای برای او پیش آمد و او موفق نشد، حکومت از آن حسین (علیه‌السلام) است و معاویه حق ندارد، بعد از خود جانشین تعیین کند.
ماده سوم: دشنام دادن و نفرین به امیرمؤمنان (علیه‌السلام) در قنوت نماز ترک شود و کسی از آن حضرت جز به نیکی یاد نکند،
ماده چهارم: همه مردم از هر رنگ و نژادی که هستند و در هر جا زندگی میکنند، باید از امنیت کامل برخوردار باشند و آنچه در گذشته انجام داده‌اند، مورد عفو قرار گیرد افراد به بهانه‌های واهی مورد تعقیب واقع نشوند و با مردم عراق به خشونت رفتار نگردد.
ماده پنجم: یاران و شیعیان علی (علیه‌السلام) در هر جا هستند، در امان باشند و به آنها تعرضی نشود و جان و مال و ناموس و فرزند ایشان از امنیت کامل برخوردار باشد. معاویه باید از تعقیب و سوء قصد به آنها بپرهیزد، حقوق هر صاحب حقی را به خودش برساند و آنچه در دست‌یاران علی (علیه‌السلام) است‌باز پس گرفته نشود.
ماده ششم: هرگز علیه امام حسن و برادرش امام حسین (علیه‌السلام) و هیچ یک از خاندان اهل بیت (علیهم‌السلام) آشکارا و نهان توطئه‌ای نکند (ستمی و آزاری نرساند) و در هیچ نقطه‌ای از روی زمین برای آنان وحشتی ایجاد نکند.
ماده هفتم: در حضور معاویه اقامه شهادت نشود و معاویه حق ندارد خود را امیرمؤمنان بنامد.
ماده هشتم: از بیت المال کوفه، مبلغ پنج میلیون درهم مستثناست، آن مبلغ ربطی به قرار داد صلح ندارد. معاویه باید بدهیهای بیت المال را بپردازد و بر اوست هر سال مبلغ دو میلیون درهم به برادرم حسین بدهد. بنی‌هاشم را در بخشش‌ها و عطاها بر بنی عبد شمس ترجیح دهد و هر سال یک میلیون درهم جهت فرزندان شهدای جنگ‌های جمل و صفین و به آنانی که در رکاب امیرمؤمنان (علیه‌السلام) به شهادت رسیده‌اند، داده شود، و این مبلغ باید از مالیات مربوط به دارابجرد باشد.
شروط فوق در نامه‌های رسمی امضاء نشده، رد و بدل گردید. معاویه از شام به مسکن آمد و قرارداد صلح در آنجا به صورت علنی و رسمی در حضور بسیاری از مردم، خوانده شد، بعضی از مورخان گفته‌اند: عقد صلح در «بیت المقدس‌» و یا «ادرح‌» اجرا گردید. این دو قول قوت چندانی ندارد، زیرا مسکن محل تجمع نیروهای نظامی دو طرف بود و فرماندهان عالی رتبه نیز حضور داشتند.

توضیحی پیرامون مواد صلحنامه

بندهای قرارداد مصالحه، که از سوی سبط اکبر پیامبر مطرح شده، دارای امتیازات بسیاری است که در هر زمان، جایگاه والای سیاسی - الهی خود را باز میکند و منشور اصلاح و انقلاب تدریجی را پیریزی مینماید. امام (علیه‌السلام)، در این قرارداد، کوشید پرده از چهره معاویه بردارد و تبلیغات دروغینی که جهت تثبیت موقعیت اجتماعی او انجام گرفته، خنثی کند.
بند اول: اعمال و کردار وی را مخالف قرآن و سیره پیامبر(صلوات الله علیه) و خلفای صالح دانسته و از وی خواسته است تا بعد از واگذاری حکومت، برنامه‌های آینده خویش را بر اساس قرآن و روش پیامبر قرار دهد.
بند دوم: به موقت‌بودن حکومت معاویه اشاره میکند و اینکه او نمیتواند سرنوشت آینده مسلمانان را بر عهده گیرد، بلکه آینده از آن خود یا برادرش حسین (علیه‌السلام) و یا شورایی از مسلمانان است که خط و مشی را تعیین میکنند.
بند سوم: بیانگر کینه معاویه به اهل بیت پیامبر(صلوات الله علیه) است او آغازگر سب و نفرین علیه شخصیتی همچون علی بن ابیطالب (علیه‌السلام) بود.
بند چهارم: بر بیتقوایی، ستمگری و نژاد پرستی معاویه اشاره میکند و از او تعهد میگیرد امنیت را برقرار سازد و متعرض مردم، بویژه مردم عراق و علاقه‌مندان به اهل بیت (علیهم‌السلام) نگردد، زیرا بسیاری از آنان حامی و یاور پدرش علی (علیه‌السلام) بودند.
بند پنجم: خواستار حفاظت و امنیت ویژه‌ای برای یاران علی (علیه‌السلام) است و سپس تصریح میکند: بر معاویه است پاکباختگانی چون حجربن عدی، میثم تمار، عمرو بن حمق و ... را ارج نهد و حقشان را ادا کند، نه اینکه، به خاطر حق‌گویی، آنان را تعقیب کند و ترس و وحشت را حاکم سازد.
بند ششم: تاکیدی است‌بر دو بند پیشین و هشداری است ‌بر ترک توطئه آشکار و پنهانی حاکمان شام علیه امام و اهلبیت (علیهم‌السلام)، زیرا آنان مشعل هدایت این امتند و معلوم بود که معاویه و بنی امیه برای رسیدن به اهداف شوم خود سراغ آنان را خواهند گرفت.
امام مجتبی (علیه‌السلام) در بند هفتم، بالاترین ضربه روحی را بر پیکر معاویه و بنی‌امیه وارد کرده است، زیرا:
اولا: اقامه شهادت باید نزد افراد عادل، مطمئن و مورد وثوق انجام گیرد و معاویه از این خصال نیک به دور است. مرحوم مجلسی در این باره مینویسد: شهادت باید نزد حاکم عادل و قاضی فصل(تمیز دهنده بین حق و باطل) اقامه شود و درباره او اطمینان حاصل شود که حق را احیا و با باطل مبارزه میکند.
امام با آوردن این قیدها خواسته است، معاویه را فاقد صفات مذکور معرفی کند.
ثانیا: اگر معاویه خود را امیرالمؤمنین نداند، مسلم امام (علیه‌السلام) که خود یکی از افراد مؤمن است، تحت ولایت و سرپرستی او نخواهد بود، به همین ترتیب، دیگر افراد متدین، متعهد و دلسوز شیعه پس در آن صورت او حقی بر گردن هیچ مؤمنی پیدا نخواهد کرد.
اما بند هشتم، که در برگیرنده مسایل مالی، بیت المال، پرداخت‌سالانه به حسین بن علی (علیه‌السلام) و پرداخت‌بدهیهای حضرت و رسیدگی به بازماندگان شهدای صفین و جمل است، از اساسیترین شروط قرارداد صلح به شمار میآید.

نقد و بررسی

علامه باقر شریف قرشی شرط هشتم قرارداد صلح را غیر واقعی میداند، زیرا طبق استدلال ایشان، بیت المال در اختیار امام مجتبی (علیه‌السلام) بود و درخواست معنا ندارد و دیگر اینکه این بند با سیره امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) که بیت المال را هر شب میروبید، سازگار نیست. در پاسخ باید گفت: اولا: امام (علیه‌السلام) با این حرکت، صداقت‌خویش را ثابت کرد و برای همیشه از اتهام اختلاس بیت المال رهایی یافت و هیچ کس نتوانست آن حضرت و برادرش و دیگر دست اندرکاران حکومتش را متهم کند.
ثانیا: مگر میشود مملکتی که گرفتار جنگ‌های پرهزینه‌ای همچون صفین و جمل و... بود و پیوسته به اسب، شتر، لباس و شمشیر و سپر و نیزه نیاز داشت پشتوانه‌ای در بیت المال نداشته باشد؟ آنهم جنگی که بیش از هشتاد هزار نیرو و جنگجو در آن شرکت جسته است.
ثالثا: سیره علی (علیه‌السلام) افزون کردن بیت المال است «توفیر فیئکم علیکم‌» به طوری که پشتوانه‌ای قوی برای مسلمانان باشد و فئ غنائم، مالیات و زکوات را شامل میشود.
رابعا: صدقات و حق فقرا، که علی بن ابیطالب (علیه‌السلام) آن را نگه نمیداشت و به فقرا میرساند و سعی میکرد چیزی از آن را نگاه ندارد، جزئی از بیت المال عمومی کشور بود نه همه آن.
و اما در مورد درخواست ۲۰۰۰۰۰۰ درهم در سال برای حسین (علیه‌السلام)، باید توجه داشت که این مبلغ برای مصرف شخصی خود امام حسین (علیه‌السلام) نبوده، بلکه جهت فقرا و درماندگان هزینه میشد، زیرا خانواده‌های فقیر و آبرومندی در کوفه بودند که غیر از امام و برادرش (علیه‌السلام) کسی آنها را نمیشناخت.
نکته قابل توجه اینکه چون دین و بدهکاری امام مجتبی (علیه‌السلام) مربوط به بیت المال بوده از این رو پرداختنش را به معاویه محول میکند.
بنابراین، روشن شد که شرایط و موراد صلحنامه بسیار دقیق و اساسی بود و باء;ء درایت و پیش بینی امام مجتبی (علیه‌السلام) انجام گرفته است.
قرارداد مصالحه و اعلان آن، چنانچه در پانزدهم ربیع الاول سال ۴۱ ه .ق انجام گرفته باشد، خلافت و حاکمیت آن حضرت پنج ماه و ۲۴ روز به طول انجامیده است و اگر در ۲۵ ربیع الآخر واقع شده باشد، حکومت آن حضرت هفت ماه و چهار روز طول کشیده است. و بالاخره اگر ۲۵ جمادی الاولی باشد، هشت ماه و چهار روز شده است.

منبع: راسخون

ارسال نظر

    • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
    • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.